Havforskningsinstituttets målingar som går tilbake til før krigen, viser at sjøen langs kysten av Noreg stadig blir varmare. Det er aldri blitt målt høgare vasstemperatur enn i 2025. Forskningssjef Ingrid Askeland Johnsen seier til Energi og Klima at denne rekorden skuldast både global oppvarming og ein uvanleg varm sommar i Noreg.

Vi snakker med:

Ingrid Askeland Johnsen er forskingssjef ved Havforskningsinstituttet og leiar for faggruppa Kystoseanografi.

Jobbar med fysisk oseanografi langs kysten og i fjorder. Brukar numeriske modellar og observasjonar for å måla temperatur, saltinnhold, vass-straumar og transport av ulikt materiale med straumen.

Energi og Klima: – De har aldri registrert varmare sjø langs norskekysten. Gjeld dette for heile kysten? 

Ingrid Askeland Johnsen: – Varmerekorden gjeld for snittet av alle målestasjonane våre. Men det er Sørlandet og Vestlandet som driv fram denne rekorden. Havet var også uvanleg varmt nord for Bodø i 2025, men der vart det registrert høgare temperaturar i 2024.

– Korleis måler Havforskningsinstituttet temperaturen i sjøen?

– Vi har åtte stasjonar langs heile kysten. Der har vi gitt oppdraget til lokale folk, gjerne pensjonerte fiskarar med eigen båt. Dei har fått måleinstrumentet som dei senkar til botnen frå oss. Slik loggar dei temperaturen gjennom heile vassøyla. Dermed får vi både overflatetemperatur og informasjon fleire hundre metere ned i djupet.

– Kor ofte blir det målt?

– Rundt kvar 14. dag, litt avhengig av vêr og vind og kapasiteten til dei som utfører målingane for oss. Så måler vi også vasstemperaturen når vi er på tokt i eit område, men det er kyststasjonane våre som gir det viktigaste grunnlaget. Her har vi data som går heilt tilbake til 1930- og 40-talet.

– Er utviklinga lik i dei store fjordsystema som i havet utanfor?

– Ja, i grove trekk. Men temperaturen på overflata kan gjerne vera høgare inne i fjordane, medan mellomskiktet er ganske likt med det vi finn ute på kysten. Så har fjordane ofte ein terskel som hindrar utskifting av vatnet i djupet. Under denne terskelen kan vatnet halda seg litt kaldare. Vi ser at også dette blir varmare. Men det lever litt sitt eige liv og responderer tregare.

– Elles ser du altså ingen kjølige lyspunkt. Havet er varmt over heile linja?

– Ja, men 2024 i Nord-Noreg var veldig spesiell med unormalt høg vasstemperatur, dermed er det litt lågare sjøtemperatur i nord i 2025. Men den er framleis høg.

– Har du tal som viser kor mykje varmare vatnet er no, i høve til då målingane tok til?

– Ja, dersom vi ser på dei øverste 50 metrane i sjøen, så var temperaturen i fjor 1,5 grader høgare enn normalen. Og når vi snakkar om normalklima, så reknar vi trettiårsperiodar, altså perioden frå 1991 til 2020. Førre normalen vart altså etablert frå 1961 til 1990.

Vasstemperaturen 2,5 grader over normalen

– Kva er skilnaden på desse to periodane?

– Skilnaden mellom normaltemperaturen for 1961-1990 og 1991-2020 er rundt ein grad. Og så kjem 1,5 grader på toppen av dette slik at vasstemperaturen i 2025 var 2,5 grader over normaltemperaturen for 1961-1990.

– Kva er årsaka til oppvarminga, er det lokale tilhøve, eller kjem det varme vatnet med havstraumane?

– Det er kombinasjonen av dei to. Ei sånn langtidsoppvarming som vi no ser, er effekten av global oppvarming, og så lenge vi har global oppvarming, så får vi jo også stadig varmare vatn. Men rekorden vi fekk i fjor, er i tillegg eit resultat av ein ekstra varm sommar.

Akkurat som vi har venta

– Det er rart å snakka om dette på ein dag som denne, når det er verkeleg beinkaldt ute. Vil ein slik kald januar bety noko?

– Ja, den vil det, men det går samstundes svært tregt nedover i systemet. Overflata reagerer kjapt på vêret. Medan overflata er varmast i juli-august er det også sesongvariasjoner på 100 meters djup. Men der finn vi gjerne den varmaste perioden i november. Like eins får vi kald overflate no, men i djupet blir det gjerne kaldast i mars-april.

– Korleis er situasjonen i resten av verda?

– Havtemperaturen er høg over alt. Internasjonalt er 2025 blant dei topp tre varmaste åra. Så rekordåret her er som hand i hanske med det globale mønsteret.

– Det er jo lenge varsla varmare hav som følge av klimakrisa. Er det noko som har overraska deg?

– Nei, dette er akkurat som vi har venta. Men likevel kjenner eg at eg blir litt overraska når vi får ein ny varmerekord som denne, sjølv om det sånn fagleg sett ikkje burde overraska oss det minste.

Torsken sluttar å produsera egg ved ti grader

– Kva blir så konsekvensane av den varme sjøen?

– Noreg er eit veldig artig land å studere når det gjeld konsekvensar, for vi har denne lange kystlinja frå nord til sør. No ser vi at mange artar flyttar seg nordover. På den andre sida har vi artar som sit fysisk fast som for eksempel korallar og svamp. Dei kan ikkje flytta på seg. Det same gjeld fisk inne i fjordbasseng. Desse artane kan vera ekstra utsette.

– Eg har gjerne brukt torsk og kamskjel som døme på ulike konsekvensar. Når vatnet blir over ti grader varmt, sluttar torsken å utvikla det organet som produserer egg. Dette kan råka torskebestanden sør i Noreg. På andre sida har vi kamskjela, som er ein varmekjær art. Dei har vore avgrensa den andre vegen. Dei har gytt, og larvene er blitt frakta med straumen nordover. Så har desse larvene døydd når dei har møtt kaldt vintervatn i nord. Tidlegare har vi ikkje funne kamskjel nord for Bodø. No har vi begynt å finna dei på nordsida av Vestfjorden og utover i Lofoten.

Mindre mat frå ville artar

– Oppdrett er ei viktig næring. Kva blir konsekvensane her?

– Varmare vatn gjer at lakselusa reproduserer seg fortare. Dermed aukar luseproblemet. Laksen blir også meir stressa av varmen, og dermed meir utsett for sjukdom og infeksjonar. Dette kan føra til at meir oppdrett blir flytta nordover, med dei konfliktane det kan medføra. Vi ser alt andre tiltak, som at næringa prøver å løysa problemet ved å senka merdane ned i sjøen.

– Bortsett frå gode badetemperaturar og kamskjel i nord, ser du andre positive verknader av varmare sjø?

– Tja, det er no nokre nye artar som kjem inn, som makrellgjedde for eksempel. Den blir fiska og seld vidare som agn, og kan ha økonomisk interesse. Og dei siste åra har vi mellom anna observasjoner av sjøhest, og det er no litt artig, utan at den vil gi nokon økonomisk gevinst.

– Dersom vi skal sjå fram i tid, kva tenkjer du då?

– Då tenkjer eg at den aukande temperaturen er meir negativ enn positiv. Om ein ser på kvotane, så har dei gått jamt nedover. Då blir det mindre mat å henta frå ville artar i havet.