Draumen om global karbonpris for shipping lever – enn så lenge
Forsøk på kraftig utvatning av den planlagde karbonprisen for skipsfart mislukkast på siste IMO-møte. Faktisk fekk netto null-konseptet meir støtte, men forhandlingane framover blir ikkje lette, skriv Reber Iversen.
Containerskip i Panamakanalen ved Panamy by 9. april 2026. Verdens land prøver å bli samde om regelverk som skal kutte utslepp frå skipsfarten. (Foto: Matias Delacroix/AP/NTB)
Kommentar
Dette er en kommentar. Den gir uttrykk for skribentens egne meninger.
Det vakte stor oppstandelse i haust då ein aggressiv diplomatisk kampanje frå USA greidde å utsetta det venta vedtaket av ei global prising av utslepp (Net Zero Framework, sjå faktaboks) frå skipsfarten.
Det var difor stor spenning førre veke da miljøkomiteen i Den internasjonale sjøfartsorganisasjonen (IMO) var samla for første gang sidan dramaet i oktober.
Spørsmåla og problemstillingane var mange.
Ville rammeverket – Net Zero Framework (NZF) – som forsamlinga hadde jobba fram over fleire år, få den endelege spikaren i kista, ville eit alternativt forslag bli utgangspunktet for videre diskusjonar, og korleis ville prosessen for implementering sjå ut – viss det i det heile tatt ville være noko å implementere?
Mens strategien til den USA-leda koalisjonen i haust var å få stoppa vedtaket av NZF, var strategien førre veke å få prosessen over i eit mindre ambisiøst spor. Eit alternativ som hadde momentum inn i møtet, var et forslag frå Liberia, Argentina og Panama.
Det som lå på bordet i NZF, var ei drivstoffstandard kombinert med bindande økonomiske forpliktelser (pris på CO₂). Dette skal gi inntekter til eit fond som finansierer utsleppsfritt drivstoff og støtte til vanskelegstilte land.
Liberia & co foreslo ein drivstoffstandard, men utan den økonomiske mekanismen. I stadet skulle det kombinerast med kjøp og sal av kredittar. Det gjer reglane mykje meir fleksible – men også svakare.
På forhånd hadde nokre av dei mektigaste shipping-selskapa i verda signert eit brev for å støtte forslaget.
Eit anna forslag frå Japan gjekk i same retning, ved å fjerna prising av utslepp.
Poenget er: Dette var ikkje små justeringar av NZF. Det var forsøk på å fjerna det økonomiske presset som skal få næringa til å byta drivstoff. Då sit du igjen med reglar, men utan insentiv som sikrar at endringa faktisk skjer i stor skala.
Net Zero Framework overlevde
Ingen av forslaga fekk nok støtte. Av 106 land som tok ordet i debatten, peika heile 59 av dei tydeleg på at NZF bør vera grunnlaget vidare.
Forslaga frå Liberia og Japan samla berre 31 land til saman – altså under 30 prosent. USA støtta forslaget frå Liberia.
Endå viktigare: Støtta til NZF vart sterkare enn før. Ti land som tidlegare ikkje hadde teke stilling, støtta NZF. I tillegg snudde fem land som før hadde vore med på å utsetja prosessen. Berre to land gjekk andre vegen.
Hellas, som i haust hadde brote med felleslinja til EU, var no tilbake i rekkene.
NZF heldt ikkje berre stand, men fekk auka støtta.
Prosessen vidare
USA sin posisjon har ikkje endra seg sidan sist, men tonen har endra seg betrakteleg. I haust truga dei andre delegasjonar med visumnekt og fryste bankkontoar. No var den sedvanlege amerikanske høflegheita og diplomatiske anden tilbake.
Det kan ha gjort utslag, fordi stemninga i salen var mindre anspent og konsensuskulturen som sitt i veggane hos IMO, blei smurt.
Tidleg i debatten blei det klart at på tvers av skiljelinjene var det vilje til å forhandle videre i dedikerte arbeidsgrupper. Spørsmålet var: Kva av alternativa over skulle videre forhandlingar ta utgangspunkt i?
Svaret er: alt.
Først etter litt kverulering frå Saudi-Arabia, blei løysinga noko alle kunne være med på: nemleg at forhandlingane skulle ta for seg alle alternativ som tidlegare hadde blitt foreslått, i tillegg til alle eventuelle nye forslag som bler sendt inn før sommaren.
No blir det altså opp til arbeidsgruppa leda av nordmannen Sveinung Oftedal frå Klima- og miljødepartementet å forsøke å mekle fram eit omforent forslag før neste møte i november.
Revansje for Net Zero Framework, men justeringar må til
Rammeverket IMO allereie har diskutert i mange år, som eigentleg vert godkjent av eit betydeleg fleirtal for kun eitt år sidan – nemleg Net Zero Framework – vil ha ei stor fordel når arbeidsgruppa skal sette seg ned for å finne løysingar.
Ein kjem likevel ikkje unna det faktum at IMOs integritet og legitimitet som ei global regulator avheng av konsensus. Når flaggstatar med betydeleg tonnasje og geopolitisk makt i ryggen, som Liberia, USA og Saudi-Arabia, har den posisjonen dei har, kan dei effektivt blokkere vedtak – som dei gjorde i haust.
Resten av landa står dermed framfor valet om å gjere eit kompromiss om NZF, eller gamble på at NZF i dagens form får det formelle fleirtalet som trengs, men risikere at USA trekker seg frå MARPOL-konvensjonen – om dei ikkje bryter med heile IMO som sådan.
Det vil kunne være fatalt for IMO som institusjon, med alle konsekvensar det vil ha for sikkerheit i internasjonale farvatn – både for sjøfolk, natur og finansielle verdiar.
Difor trur eg Norge, EU, og resten av landa som støttar NZF, kjem til å være villig til å sjå på måtar ein kan kome USA & co i møte på innanfor rammene av NZF.
Krevjande forhandlingar
Det blir ingen lett oppgåve. Analyser viser at NZF priser utslepp til eit minimum av kva som må til for å nå klimamåla IMO sjølv har vedteke.
Eit krav frå USA & co er at EU justerer sitt regelverk viss det skal kome ei global regulering, for å unngå overlapp. Ei analyse Maritime CleanTech nyleg gjennomførte, viser at EU prisar utslepp meir aggressivt gjennom desse regelverka.
Dei europeiske landa har difor ikkje mykje å gå på.
Og det er nettopp dette som er tilhengarane av NZF sitt sterkaste kort: blir det ingen god nok global regulering, vil internasjonal shipping møte eit lappeteppe av ulike nasjonale og regionale regelverk.
