Naturskadeerstatninga og klimaendringane

Naturskadeerstatninga og klimaendringane – svakt vern i framtida?

Etter kvart som klimaendringane gjev kraftigare naturhendingar, vil det krevjast meir for å innfri somme av vilkåra for å få naturskadeerstatning frå staten. Men skal fellesskapet eller den enkelte ta støyten for klimaendringane?

Elva Opo i Odda etter flaumen i oktober 2014. (Foto: Jomar Bergheim, NVE)

Klimaendringane gjev meir ekstremvêr. Ekstremvêret kan sjølv gjere skade, eller det kan leie til skred, flaumar og andre skadegjerande naturhendingar. Spørsmål kring tilgangen til kompensasjon etter slike hendingar er difor høgaktuelle.

Privatpersonar, private selskap og andre private rettssubjekt som opplever at naturen gjer skade på objekt som ikkje kan forsikrast mot naturskade gjennom alminnelege forsikringsordningar kan – om den skadelidne heller ikkje har anna forsikringsdekning for skaden – søkje staten om erstatning, jf. lov 15. august 2014 nr. 59 om erstatning for naturskader (naturskadeerstatningslova). Ifølgje lovas § 4 første ledd er det skadar som «direkte skyldes naturulykke, så som skred, storm, flom, stormflo, jordskjelv og vulkanutbrudd» som skal gjevast naturskadeerstatning for. I «særlige tilfeller» kan det også gjevast erstatning for «nærliggende følge» av naturulukka, jf. § 4 andre ledd.

Avgrensinga til naturulukker som skadeårsak er altså sentral. Klimaendringane gjev grunn til å undersøkje om nye naturulukker vert aktuelle skadeårsaker. Det er òg grunn til å merkje seg at somme av naturulukketypane er presisert på ein slik måte at terskelen for å rekne enkelthendingar som naturulukker kan stige etter kvart som klimaendringane gjev større utslag. Dette skal eg vise nærare nedanfor. Eg skal også vise korleis dette kan få utslag for kor sterkt erstatningsvernet vert i framtida. Føresetnaden er at lova ikkje vert endra.

Sentrale naturulukketypar

For å forstå korleis erstatningsvernet vert påverka av klimaendringane, trengs kunnskap om kva naturulukkevilkåret inneber. Det mest interessante er dei særskilt opprekna naturulukketypane i lovteksten. Kva som skal til for å rekne ei naturhending som til dømes «storm» eller «stormflo» i naturskadeerstatningslova si tyding vert nærare presisert i rettskjeldene. Heilt overordna må ein avgrense mot vanleg påverknad frå naturkreftene (Prop. 80 L (2013–2014) s. 37), men for kvar av dei mest praktiske naturulukketype kan også meir spesifikke krav utleiast:

Naturulukke i dag, men ikkje i morgon?

Punktlista viser at naturulukketypane er presisert på ganske ulikt vis. Det får konsekvensar for kor vidt dei hendingane som i dag kvalifiserer som «skred», «storm», «stormflo» og «flom» også ville ha kvalifisert som naturulukker om klimaendringane allereie hadde fått større utslag.

Slik storm og skred er presisert, er vilkåra statiske. Stormvilkåret viser dette tydelegast. Sidan vilkåret er forstått som å krevje vindstyrke over 20,8 m/s, vil ein vindstyrke på 20,9 m/s reknast som «storm» i naturskadeerstatningslova si tyding heilt til rettstilstanden vert endra.

Stormflo har også ein talfesta terskel – femårsintervallet – men sidan dette er eit statistisk nivå er terskelen dynamisk. Sidan havet stig, vil også stormfloa verte høgare (sjå t.d. CICERO-rapport 2018:14 s. 26). Konsekvensen er at kva vilkåret dekkjer, også vert påverka: Om vi tenkjer oss at havnivået på staden X er 200 cm berre kvart femte år, vil eit havnivå på 201 cm reknast som «stormflo» ved X i dag. Etter kvart som havet stig, vil havnivået ved X overstige 201 cm oftare enn kvart femte år. Då vil det ikkje lenger vere tilstrekkeleg med eit havnivå på 201 cm for å ha naturulukka «stormflo» ved X. Om det nye femårsintervallet til dømes vert 225 cm, vert risikoen for skadar vatnet gjer når vasstanden ved X er mellom 200 og 224,9 cm flytta over på den private.

Også flaumvilkåret er dynamisk, men på eit anna vis. Her er det mellom anna krava om «ekstraordinær» nedbør og «unormalt» høg vasstand som er dynamiske element. Grunnen er at kva som er «ekstraordinært» og «unormalt» må avgjerast etter ei samanlikning med kva som er normalt på skadestaden på skadetidspunktet. Klimaforskinga tilseier at vi kjem til å få meir, og ikkje minst meir intensiv, nedbør (sjå t.d. CICERO-rapport 2018:14 s. 19–23). Når slike ekstreme nedbørshendingar som dei vi såg i Jølster og Oslo i juli/august – eller endå verre hendingar – vert vanlegare, vil truleg den nedre terskelen for å kalle ei nedbørshending for «ekstraordinær» stige. Tilsvarande vil det med stigande normalvasstand krevjast meir for å rekne vasstanden for «unormalt» høg.

Hendingar som i dag berre så vidt kan seiast å skuldast «ekstraordinær» nedbør og ha «unormalt» høg vasstand vil dimed truleg ikkje kunne kallast «flom» etter at sterkare nedbør og høgare vasstandar har vorte vanlegare. Risikoen for slike hendingar som i dag er i det nedre sjiktet av kva som vert rekna som «flom», vert med andre ord truleg overført til dei potensielle skadelidne.

Kven skal ta støyten for klimaendringane?

Sidan den vanlege påverknaden som nemnt ikkje skal reknast som naturulukker, synest det i tråd med det overordna naturulukkevilkåret å heve tersklane etter kvart som klimaendringane gjev kraftigare naturhendingar. Det er like fullt grunn til å reflektere over kor langt dette utgangspunktet bør vere gyldig og kor kraftige naturhendingar privatpersonar «bør» bere risikoen for. Dette er eit spørsmål om kor sterkt naturskadeerstatningsvernet skal vere – og motsetnadsvis kva som må reknast som svakt vern. Vi har saman skapt klimaendringane, og eitt av spørsmåla som bør stillast er kor vidt fellesskapet eller den enkelte skal ta støyten for dei.

Dette er i stor grad politiske spørsmål, og difor noko lovgjevaren må ta stilling til. Det er påfallande at slike spørsmål tilsynelatande ikkje vart tekne opp under arbeidet med naturskadeerstatningslova – trass i at tilpassing til påverknaden klimaendringane har gjeve og vil gje på naturhendingane vart rekna som viktig under lovarbeidet (sjå t.d. Prop. 80 L (2013–2014) s. 7). Tilpassinga var i staden primært knytt til å sikre effektive sakshandsamingsreglar (sjå t.d. Prop. 80 L (2013–2014) s. 5–6).

Indikasjonen i overskrifta her, om at vi vil sjå utslag allereie i morgon, er overdrivne. Det er likevel etter mitt syn grunn til å allereie i dag byrje å reflektere over kva som er høveleg grensetrekking mellom naturskadeerstatningsordninga og dei skadelidne sin risiko. Om konklusjonen vert at det er trong for å møte klimaendringane med styrka naturskadeerstatningsvern, fortener dei skadelidne at dette skjer førskaden.

Litteraturliste

Aamaas, Borgar, Asbjørn H. Aaheim, Kristina Alnes, Bob van Oort, Halvor Dannevig og Torunn Hønsi: «Oppdatering av kunnskap om konsekvenser av klimaendringer i Norge» CICERO Report 2018:14.

NUT 1959:2: Innstilling om sikring mot erstatning for naturskader, 1959.