Etter
desse refleksjonane er det mest naturleg at ekstremnedbør ikkje
reknast som ei «naturulykke». Det som derimot kan vere grunn til å
sjå nærare på framover, er kor strengt kravet om at avrenninga
skal danne ein «villbekk» for å reknast som «flom» er og bør
vere. Også vatn som «renn over alt» i ikkje-regulerte område
etter ekstremnedbør kan gjere stor skade, men i dag synest ikkje
dette å reknast som «flom».
Naturulukke i dag, men ikkje i morgon?
Punktlista
viser at naturulukketypane er presisert på ganske ulikt vis. Det får
konsekvensar for kor vidt dei hendingane som i dag kvalifiserer som
«skred», «storm», «stormflo» og «flom» også ville ha
kvalifisert som naturulukker om klimaendringane allereie hadde fått
større utslag.
Slik
storm og skred er presisert, er vilkåra statiske. Stormvilkåret
viser dette tydelegast. Sidan vilkåret er forstått som å krevje
vindstyrke over 20,8 m/s, vil ein vindstyrke på 20,9 m/s reknast som
«storm» i naturskadeerstatningslova si tyding heilt til
rettstilstanden vert endra.
Stormflo
har også ein talfesta terskel – femårsintervallet – men sidan
dette er eit statistisk nivå er terskelen dynamisk. Sidan havet
stig, vil også stormfloa verte høgare (sjå t.d. CICERO-rapport
2018:14 s. 26). Konsekvensen er at kva vilkåret dekkjer, også vert
påverka: Om vi tenkjer oss at havnivået på staden X er 200 cm
berre kvart femte år, vil eit havnivå på 201 cm reknast som
«stormflo» ved X i dag. Etter kvart som havet stig, vil havnivået
ved X overstige 201 cm oftare enn kvart femte år. Då vil det ikkje
lenger vere tilstrekkeleg med eit havnivå på 201 cm for å ha
naturulukka «stormflo» ved X. Om det nye femårsintervallet til
dømes vert 225 cm, vert risikoen for skadar vatnet gjer når
vasstanden ved X er mellom 200 og 224,9 cm flytta over på den
private.
Også
flaumvilkåret er dynamisk, men på eit anna vis. Her er det mellom
anna krava om «ekstraordinær» nedbør og «unormalt» høg
vasstand som er dynamiske element. Grunnen er at kva som er
«ekstraordinært» og «unormalt» må avgjerast etter ei
samanlikning med kva som er normalt på skadestaden på
skadetidspunktet. Klimaforskinga tilseier at vi kjem til å få meir,
og ikkje minst meir intensiv, nedbør (sjå t.d. CICERO-rapport
2018:14 s. 19–23). Når slike ekstreme nedbørshendingar som dei vi
såg i Jølster og Oslo i juli/august – eller endå verre hendingar
– vert vanlegare, vil truleg den nedre terskelen for å kalle ei
nedbørshending for «ekstraordinær» stige. Tilsvarande vil det med
stigande normalvasstand krevjast meir for å rekne vasstanden for
«unormalt» høg.
Hendingar
som i dag berre så vidt kan seiast å skuldast «ekstraordinær»
nedbør og ha «unormalt» høg vasstand vil dimed truleg ikkje kunne
kallast «flom» etter at sterkare nedbør og høgare vasstandar har
vorte vanlegare. Risikoen for slike hendingar som i dag er i det
nedre sjiktet av kva som vert rekna som «flom», vert med andre ord
truleg overført til dei potensielle skadelidne.
Kven skal ta støyten for klimaendringane?
Sidan
den vanlege påverknaden som nemnt ikkje skal reknast som
naturulukker, synest det i tråd med det overordna
naturulukkevilkåret å heve tersklane etter kvart som
klimaendringane gjev kraftigare naturhendingar. Det er like fullt
grunn til å reflektere over kor langt dette utgangspunktet bør vere
gyldig og kor kraftige naturhendingar privatpersonar «bør» bere
risikoen for. Dette er eit spørsmål om kor sterkt
naturskadeerstatningsvernet skal vere – og motsetnadsvis kva som må
reknast som svakt vern. Vi har saman skapt klimaendringane, og eitt
av spørsmåla som bør stillast er kor vidt fellesskapet eller den
enkelte skal ta støyten for dei.
Dette
er i stor grad politiske spørsmål, og difor noko lovgjevaren må ta
stilling til. Det er påfallande at slike spørsmål tilsynelatande
ikkje vart tekne opp under arbeidet med naturskadeerstatningslova –
trass i at tilpassing til påverknaden klimaendringane har gjeve og
vil gje på naturhendingane vart rekna som viktig under lovarbeidet
(sjå t.d. Prop. 80 L (2013–2014) s. 7). Tilpassinga var i staden
primært knytt til å sikre effektive sakshandsamingsreglar (sjå
t.d. Prop. 80 L (2013–2014) s. 5–6).
Indikasjonen
i overskrifta her, om at vi vil sjå utslag allereie i morgon, er
overdrivne. Det er likevel etter mitt syn grunn til å allereie i dag
byrje å reflektere over kva som er høveleg grensetrekking mellom
naturskadeerstatningsordninga og dei skadelidne sin risiko. Om
konklusjonen vert at det er trong for å møte klimaendringane med
styrka naturskadeerstatningsvern, fortener dei skadelidne at dette
skjer førskaden.
Litteraturliste
Aamaas, Borgar, Asbjørn
H. Aaheim, Kristina Alnes, Bob van Oort, Halvor Dannevig og Torunn
Hønsi: «Oppdatering av kunnskap om konsekvenser av klimaendringer i
Norge» CICERO Report 2018:14.
Myklebust, Ingrid Marie: «Naturulukkevilkåret og årsakskrava i naturskadeerstatningslova § 4 første og andre ledd», Universitetet i Bergen 2019.
NUT 1959:2: Innstilling om
sikring mot erstatning for naturskader, 1959.
Dagsavisen:
«Folk evakueres i båter etter flere jordras langs E39 i Jølster»,
30. juli 2019,
Dagsavisen:
«Styrtregn ga oversvømmelse på Østlandet», 4. august 2019,
NVE:
«Varsel om jord- og flomskredfare, gult nivå for Vestlandet», 30. juli
2019 kl. 19.49
