Dumpinga i Førdefjorden kan framleis bli godkjend

Debatten går om kva som er verknadene av at Høgsterett kom til at vedtaket om å gi løyve til å dumpe gruveavfall i Førdefjorden er ugyldig. Debatten illustrerer dei sentrale omsyna staten må ta i prosessen med å treffe eit nytt vedtak; ei lojal oppfølging av vassdirektivet, og omsynet til verksemda som har innretta seg etter vedtaket.

Avgjerande for innhaldet i handleplikta til staten i oppfølginga er det konkrete regelverket det er tale om – vassdirektivet.

Direktivet kan karakteriserast som eit komplekst og strengt miljøregelverk, men det er også formulert på ein måte som kan sikra ei handheving som til ein viss grad tek omsyn til prioriterte interesser i samfunnet. I mineralsaker er dette eit viktig poeng.

Les også:

Naturvern­seier i Førde­fjordsaken – men staten kan få et nytt argument

Ei ryddig og rask oppfølging av saka er avgjerande om ein ynskjer ei effektiv oppfølging av miljøreglar også elles i det norske samfunnet.

Dette gjeld oss vanlege borgarar som innrettar oss og søker om løyve til smått og stort, mangfaldet av institusjonar som er avgjerande brikker i handhevingspuslespelet, og ikkje minst verksemder som skal tore å investere i tillit til avgjerdene til norsk forvaltning.

Korleis skal tilliten til reglane oppretthaldast om det ikkje er mogleg å forstå kva som skjer i ei sak der Høgsterett har sagt at eit vedtak om dumping av gruveavfall er ugyldig? For å få ei betre forståing av saka, og moglege utfall etter fornya handsaming av søknaden, er ei viss kjennskap til det sentrale regelverket essensielt.

Strenge og konkrete miljøkrav

Direktivet, som legg opp til ei økosystembasert vassforvaltning og har eit sektorovergripande verkeområde, inneber at store delar av norsk forvaltning må ha innsikt i regelverket.

Vassdirektivet burde derfor ha vore godt kjent for norske styresmakter då forureiningsløyvet vart gitt i 2016. Tidleg vart det klart at plikta til å ikkje svekke miljøtilstanden i ein vassførekomst, er ei streng rettsleg plikt, og ikkje berre ei programerklæring (dom 1.7.2015 i C-461/13, avsnitt 43).

Relatert til kva handling som her krevst frå staten si side, og ikkje minst når det krevst handling, så bør ein merka seg at også det å skape risiko (til dømes same dom avsnitt 50) for at ein ikkje vil nå det aktuelle miljømålet, krev eit løyve.

I dommen frå 2015 er det også presisert kva endringar som er å rekna som miljøsvekking. Ei svekking av eitt sokalla kvalitetselement, som er ein indikator for miljøtilstanden, er nok.

Les også:

Regjeringen vil ikke stanse gruvedumping i Førdefjorden – behandler ny tillatelse

Det krevst altså ikkje fall i tilstandsklasse, ein grunnleggjande storleik i vassdirektivet, og som kan samanliknast med kva merkelapp eller karakter miljøet i området samla sett har fått, avsnitta 52-69. Rettsforståinga er naturleg i lys av ambisjonen i direktivet om at medlemsstatane kontinuerleg skal arbeida for miljøforbetring, og hindre ytterlegare miljøsvekkingar i vassressursane.

Den vanskelege øvinga: Å nytta unntaksføresegna rett

Det er i bruk av unntaksføresegna frå desse miljøkrava for nye tiltak staten har trakka feil. Rett nok er ordlyden i føresegna komplisert, men alt i 2016 gav EU-domstolen (C-346/14) viktige avklaringar i korleis ein må vurdere vilkåra for å gjere unntak. Kommisjonen hadde teke ut søksmål mot Austerrike for ikkje å ha tilfredsstilt vilkåra i unntaksføresegna i ei sak om etablering av eit vasskraftverk i vassdraget Scwarze Sulm.

Domstolen fann på si side at vurderingane var tilfredsstillande. Ei vurdering som mellom anna viser korleis ein heilt konkret må vurdere om det relevante omsynet, som i den saka var fornybar kraftproduksjon, tilfredsstiller vilkåra for å kunne bli rekna som ei tvingande samfunnsinteresse. Saka kunne ha tent som modell for staten for ei vurdering av om mineraleomsynet og forsyningstryggleik var sterkt nok til å legitimere bruk av unntaksføresegna.

EFTA-domstolen demonstrerte ikkje minst i si rådgivande utsegn av 5. mars 2025 korleis ei vurdering etter unntaksføresegna i vassdirektivet må gjennomførast, og presiserte innleiingsvis at det er to ulike spor som kan grunngi unntak frå den generelle plikta til å unngå miljøsvekking.

Les også:

Vil blokkere norsk gruvedumping fra Brussel

Det første alternativet er at «tvingande allmenne omsyn» kan legitimere tiltaket som er årsak til miljøforringelsen. Det andre alternativet er at nytten av tiltaket for helse eller ei berekraftig utvikling er høgre enn nytten for miljøet og samfunnet av å oppnå målet eller å unngå forringelse av miljøtilstanden.

Staten må gjere ei avveging

Eit grunnleggjande poeng for bruk av det første alternativet er at staten ikkje berre kan finne ei viktig interesse.

For det første er ikkje alle samfunnsinteresser relevante, til dømes generelle økonomiske omsyn eller generelle omsyn til arbeidsplassar, og desse kan dermed aleine ikkje grunngi bruk av unntaksregelen. For det andre kan ikkje ei samfunnsinteresse legitimere bruk av unntaksføresegna som tvingande samfunnsomsyn («overriding public interest») før etter ei nærare avveging.

Efta-domstolen viser til at ein må forstå føresegna slik, mellom anna fordi knaggen allmenne omsyn etter «sin art [er] mindre viktig» enn helse og bærekraft-sporet for unntak, der kravet til ei slik avveging går tydelegare fram av ordlyden, og at ein dermed må gjere ei avveging for å kunne rekna omsynet som tvingande, og viser til kva generaladvokaten uttala i sitt framlegg til avgjerd i C‑43/10, avsnitt 89 for å forklare dette. Etter mitt syn er den nemnde Scwarze Sulm C-346/14-dommen illustrerande for krav til rettsbruken også her.

Vidare understrekar Efta-domstolen at forsyning av kritiske mineral som titanråstoff er ei slik interesse som kan vere relevante for ei nærare avveging, og dette er no teke opp att av Høgsterett. I prosessen med å forme ut eit nytt vedtak må staten sjølvsagt handtere alle vilkåra for å kunne nytta unntaksheimelen. I tillegg til å gjere denne avveginga må ein vise at:

• Alle tiltak som er praktisk mogleg å gjennomføre er tekne for å minska den skadelege verknadene av prosjektet på vassførekomsten.
• Formålet med prosjektet (rutil til produksjon av titanmetall) på grunn av tekniske vanskar eller uforholdsmessige store kostnader ikkje mogleg å nå med andre middel, som for miljøet er ei vesentleg betre løysing.
• Grunngivnaden for kvifor ein må godta endringane i vassførekomsten må kome fram av vassforvaltningsplanen.

EU har nyleg gjennom direktiv 2026/805 vedteke nye heimlar for visse midlertidige miljøsvekkingar, og sokalla relokalisering av forureining. Desse må lesast i lys av prosessen EU-kommisjonen har gåande der dei har varsla regelendringar også i vassdirektivet for å støtte opp om ResourceEU action plan. Uttala mål er å fjerne flaskehalsar og administrative byrder for å fremje tilgang på mineral og auka sirkularitet av mineralske råstoff.

Eit dynamisk rettsfelt – ny rettleiing frå EU

Fråsegna frå Efta-domstolen viser at unntaksføresegna er dynamisk og eigna til å handtere nye behov i samfunnet. I lys av den strenge karakteren desse reglane har, er nok dette ein naudsynt ventil for å få vassdirektivet til å fungere over tid. Samtidig må ein, som også understreka i rettskjeldene, tolke unntaksføresegna strengt om ein skal nå dei overordna måla med direktivet.

EU tek som vist grep for å prioritere visse verksemder som er sentrale for at samfunnet skal klare ei omstilling til eit lågutsleppssamfunn, og for å sikre naudsynt europeisk industri i ei uttrygg verd.

Slike grep kjenner vi frå fornybarsektoren, og tilsvarande utvikling ser vi tydeleg for mineralsektoren. Det grunnleggjande regulatoriske grepet til EU på mineralfeltet er vedtak av Critical Raw Materials Act (CRMA), og Noreg har funne forordninga EØS-relevant. For å legge til rette for ei meir konsistent handheving av reglane i vassdirektivet i prioriterte saker, som mineralnæringa, kom det dessutan ei ny rettleiing for forståinga av regelverket så seint som i mai 2026. Det overordna formålet er å støtte eit resilient Europa.

I dette inngår både ein tydeleg vasspolitikk, og ikkje minst å støtte beredskapen i Europa gjennom å bli mindre avhengige av import av kritiske råvarer nødvendige for å akselerere energiomstillinga.

Ei slik rettleiing endrar ikkje dei underliggjande rettskjeldene, men gir råd om korleis reglane skal tolkast og handhevast. Eit poeng som kan vere relevant er klargjeringa av at unntaksføresegna nok kan nyttast til sokalla indirekte forureining. Det er ikkje er aktuelt å vurdere unntak dersom miljøsvekkinga inneber negativ påverknad på dei kjemiske kvalitetselementa (forureining).

I rettleiinga er det presisert at ein med dette ikkje utelukkar at unntaksføresegna kan nyttast der det skjer forureining meir indirekte som fylgje av ein fysisk påverknad på vassførekomsten, som at mudring virvlar opp eksisterande forureinande stoff frå sjøbotnen. Rettleiinga har ikkje minst ei påminning om at statane har høve til visse tilpassingar til lokale forhold gjennom korleis dei legg opp overvaking og organisering av vassførekomstane.

Oppsummert

Om staten no kjem til at vilkåra for å gjere denne dumpinga er tilstades, så er det altså ikkje nødvendigvis fordi vi har ein stat som ikkje fylgjer opp dommen til Høgsterett. Forklaringa kan like gjerne vere at ein korrekt bruk av vilkåra i unntaksføresegna i vassdirektivet opnar for å ta samfunnsomsyn som forsyning av kritiske mineral.